محمد قاسم بن حاجى محمد كاشانى ( سرورى )

112

فرهنگ مجمع الفرس ( فارسى )

آى - [ بمد ] بمعنى آمدن باشد و بمعنى امر بآمدن نيز آمده . مثال اول خلاق المعانى گويد : بيت باقتضاى ارادت نهاد حكم خداى * اساس مصلحت روزگار برشو و آى مثال معنى دوم لامعى جرجانى گويد « 1 » : شعر همه شب در جناح و قلب لشكر * رو و آى و بر و آر و ده و گير و از بيت اول اين معنى نيز مستنبط مىشود . آشفتى - يعنى برهم زده و پريشان شدى و ساختى مثال معنى اول شيخ سعدى گويد : شعر اگر خود هفت سبع از بر بخوانى * چو آشفتى الف بى تى ندانى و آشوفتى [ بزيادهء واو ] نيز گويند . مثالش هم او گويد : شعر چو زنبور خانه در آشوفتى * گريز از محلت كه گرم اوفتى ايشى - [ بكسر همزه و شين معجمه ] اسمى است كه در وقت مدح زنان اطلاق كنند . چون بىبى كه به عربى ستى گويند . مثالش انورى فرمايد « 2 » از زبان دختر تاج غمراد ، كه مهجوى اوست ، بخرزهء قاضى كيرنگ : شعر بنده ايشى دعا همى گويد * بدعاى شبت همى جويد كذا فى الفرهنگ . ايدرى - [ بذال و راى مهملتين . به وزن مىدرى ] يعنى اينجائى . مثالش ناصر خسرو گويد : شعر مرا گفت اينجا غريبست جانت * به دو كن عنايت كه تنت ايدريست اندرباى - در بايست و ضرورى و حاجت باشد . مثالش فرخى « 3 » گويد : شعر زهى تن هنر و چشم نيكنامى را * چو روح درخور و « 4 » همچون دو ديده اندر باى و بمعنى نگون آويخته نيز آمده و اندرواى نيز گويند . ارمغانى - يعنى راه آورد كه به عربى عراضه گويند . مثالش خلاق المعانى گويد : شعر چو فكرت بمعراج معنى خرامد * همه حور عين آورد ارمغانى آبى - بمعنى به باشد . مثالش حكيم سنائى « 5 » فرمايد : بيت چرا بر يك زمين چندين نبات مختلف رويد * ز نخل و نار و سيب و بيد « 6 » چون آبى و چون زيتون و بمعنى قسمتى از انگور نيز آمده و بمعنى رنگى مشهور نيز آمده . النى - [ به وزن يخنى ] در تحفة السعادة بمعنى چوب بازوى در باشد . « 7 »

--> ( 1 ) « س » : . . . دوم را جرجانى ؛ « الف » : . . . دوم لامعى جرجانى . ( 2 ) بجز « ن » : انورى گويد . ( 3 ) « ب » : شمس فخرى . ولى بيت شاهد در ديوان فرخى ص 373 چاپ نگارنده آمده و مصراع دوم آن نيز بار ديگر در صفحهء » 385 از چاپ مذكور بدين صورت آمده است : ايا جمال جهان را و عز دولت را - چو روح دد خور . . . ( 4 ) « الف » و « س » در خور همچون . ( 5 ) « س » ، « الف » : ثنائى ( 6 ) بجز « ب » : بيد و چون . ( 7 ) « س » : بازوى باشد .